غررالحکم و دررالکلم | کلمات قصار امیرالمؤمنین علیهالسلام
غررالحکم و دررالکلم
اگر نهجالبلاغه را دریایی از کلام علی علیهالسلام بدانیم، غررالحکم را میتوان ساحلی دانست که در هر قدم آن، مرواریدی از حکمت پیدا میشود.
«غررالحکم و دررالکلم» از شناختهشدهترین مجموعههای سخنان امیرالمؤمنین علی علیهالسلام است که به گردآوری عبدالواحد بن محمد آمدی پدید آمده است.
کتاب، مجموعهای گسترده از کلمات قصار و حکمتهای امیرالمؤمنین علیهالسلام است که به شیوهای منظم گردآوری شده و سخنان آن حضرت را در موضوعات گوناگون پیش روی خواننده قرار میدهد.
اما شاید ارزش واقعی این کتاب در یک ویژگی ساده باشد:
قرار نیست یکباره آن را بخوانی.
میتوانی یک صفحه باز کنی؛
یک جمله بخوانی؛
ببندی؛
و چند ساعت با همان یک جمله زندگی کنی.
کتابی برای خواندنِ آهسته
بعضی کتابها برای تمام کردن نوشته شدهاند.
غررالحکم از آن کتابها نیست.
این کتاب را میتوان کم خواند و زیاد فهمید.
یک حکمت.
یک جمله.
یک نگاه.
و بعد مکث.
چون کلمات قصار امیرالمؤمنین علیهالسلام معمولاً توضیح زیادی نمیدهند؛
پنجرهای باز میکنند.
این تویی که باید بایستی و ببینی.
علی علیهالسلام؛ معلمی که کوتاه سخن میگوید
شاید یکی از شگفتیهای کلام امیرالمؤمنین علیهالسلام همین باشد:
گاهی یک جمله کوتاه، مسئلهای بزرگ را در برابر انسان قرار میدهد.
درباره عقل.
علم.
جهل.
دنیا.
مرگ.
دوستی.
دشمنی.
اخلاق.
سیاست.
عدالت.
نفس.
و نسبت انسان با خدا.
غررالحکم این سخنان را از دل منابع گرد آورده و در اختیار کسی گذاشته که میخواهد با کلام علی علیهالسلام زندگی کند، نه فقط درباره علی علیهالسلام بداند.
حکمت؛ دانستن نیست، دیدن است
این بخش برای جهان فکری مهموم اهمیت ویژهای دارد.
ما بارها درباره «علم» حرف زدهایم.
اما علم بهتنهایی کافی نیست.
ممکن است انسان هزاران صفحه بخواند و هنوز درست نبیند.
حکمت مرحلهای فراتر از انباشتن اطلاعات است.
یعنی دیدن رابطه میان چیزها.
تشخیص مهم از غیرمهم.
شناخت جایگاه انسان.
و فهمیدن اینکه با دانستههایمان چگونه باید زندگی کنیم.
غررالحکم از این منظر، فقط یک کتاب حدیث نیست.
کتابی برای تربیت نگاه است.
هزاران جمله؛ یک جهان
غررالحکم مجموعهای گسترده از سخنان امیرالمؤمنین علیهالسلام است و در ساختار خود، کلمات آن حضرت را بر اساس ترتیب الفبایی و موضوعی گرد آورده است. در منابع کتابشناختی، تعداد این سخنان در حدود ۱۰ هزار و ۷۶۰ کلمه و حکمت گزارش شده است.
اما عدد، مهمترین ویژگی کتاب نیست.
مهم این است که در میان این حجم از کلمات، تقریباً برای هر مرحلهای از زندگی میتوان جملهای پیدا کرد که انسان را متوقف کند.
وقتی خشمگینی.
وقتی مغروری.
وقتی ناامیدی.
وقتی تصمیمی دشوار داری.
وقتی با دوستت اختلاف پیدا کردهای.
وقتی درباره دنیا زیادهروی کردهای.
یا وقتی فراموش کردهای برای چه زندگی میکنی.
غررالحکم در کنار نهجالبلاغه
این کتاب را میتوان در کنار نهجالبلاغه مطالعه کرد؛ اما نباید آن دو را یکی دانست.
نهجالبلاغه مجموعهای از خطبهها، نامهها و حکمتهای برگزیده امیرالمؤمنین علیهالسلام است که سید رضی آن را گردآوری کرده است.
غررالحکم پروژهای متفاوت است:
گردآوری گسترده کلمات قصار و حکمتهای منسوب به امیرالمؤمنین علیهالسلام.
همین تفاوت باعث میشود این دو کتاب بتوانند در کتابخانه یک خواننده عمیق، در کنار یکدیگر قرار بگیرند.
چرا آمدی غررالحکم را گرد آورد؟
عبدالواحد بن محمد آمدی، با مشاهده مجموعههای پیشین سخنان امیرالمؤمنین علیهالسلام، به گردآوری مجموعهای گستردهتر از کلمات آن حضرت پرداخت.
در معرفی کتاب نیز انگیزه او برای گردآوری این مجموعه، جمع کردن شمار بیشتری از سخنان امیرالمؤمنین علیهالسلام عنوان شده است؛ با این اعتراف که این مجموعه نیز در برابر دریای علوم آن حضرت، همچنان اندک است.
و این نگاه، خودش زیباست:
هرچه بیشتر از علی علیهالسلام جمع کنی، بیشتر میفهمی که هنوز چیزی از آن دریای بیکران را نشناختهای.
کتابی که میتواند روی میز بماند
غررالحکم لزوماً کتابی نیست که یکبار بخوانی و کنار بگذاری.
میتواند تبدیل شود به کتابی برای مراجعه روزانه.
صبح، یک حکمت.
شب، یک حکمت.
قبل از یک تصمیم، یک حکمت.
یا حتی زمانی که نمیدانی دقیقاً چه میخواهی بخوانی، کتاب را باز کنی و اجازه بدهی یک جمله، مسیر فکرت را تغییر دهد.
این همان نوع رابطهای است که مهموم با کتاب میخواهد بسازد:
کتاب، وسیله مصرف نیست؛ همصحبت است.
برای انسانِ عمیق
در جهان مهموم، «غررالحکم» انتخابی طبیعی است.
چون مخاطب مهموم قرار نیست فقط کتابخوانتر شود.
قرار است عمیقتر ببیند.
و این دو با هم فرق دارند.
ممکن است کسی هزار کتاب خوانده باشد و هنوز نداند با خشمش چه کند.
ممکن است کسی هزار صفحه فلسفه خوانده باشد و هنوز معنای عدالت را در زندگی خودش نفهمیده باشد.
اما یک جمله درست، اگر واقعاً فهمیده شود، میتواند جهت نگاه انسان را تغییر دهد.
غررالحکم سرشار از همین جملههاست.
نه برای حفظ کردن؛ برای زندگی کردن
این کتاب را نباید فقط برای نقل کردن جملات زیبا خواند.
حکمت وقتی ارزش پیدا میکند که از صفحه بیرون بیاید.
اگر درباره صبر میخوانی، باید در لحظه خشم به یادت بیاید.
اگر درباره زبان میخوانی، باید پیش از سخن گفتن متوقف شوی.
اگر درباره دنیا میخوانی، باید نسبتت با مصرف و حرص تغییر کند.
و اگر درباره علم میخوانی، باید بفهمی که دانستن بدون عمل، هنوز به حکمت نرسیده است.
کلام علی علیهالسلام وقتی زنده میشود که در رفتار ما دیده شود.
برای چه کسی مناسب است؟
غررالحکم انتخابی ارزشمند است برای کسی که:
به سخنان و حکمتهای امیرالمؤمنین علیهالسلام علاقه دارد؛
در کنار نهجالبلاغه به دنبال منبعی گستردهتر از کلمات قصار است؛
به مطالعه حدیث و معارف شیعه علاقهمند است؛
کتابی برای مطالعه روزانه و تأمل میخواهد؛
به دنبال تربیت فکری و اخلاقی است؛
یا میخواهد به جای مطالعه صرفاً کمّی، هر روز اندکی بخواند و عمیقتر بیندیشد.
چرا غررالحکم؟
شاید بهترین دلیل برای داشتن این کتاب، این باشد:
قرار نیست هر روز کتاب تازهای بخوانی.
گاهی باید به یک کتاب برگردی.
یک جمله را دوباره بخوانی.
بعد از چند سال، همان جمله را دوباره ببینی.
و ناگهان بفهمی:
تو تغییر کردهای؛
اما آن کلام هنوز همانجاست.
شاید این یکی از نشانههای کتابهای بزرگ باشد.
کتابهایی که هر بار به سراغشان میروی، چیز تازهای در تو پیدا میکنند.
و غررالحکم از همین جنس است.
یک انتخاب برای کتابخانه مهموم
اگر قرار باشد کتابخانهای برای ساختن انسان شکل بگیرد، نه فقط برای پر کردن قفسهها، غررالحکم جای مهمی در آن خواهد داشت.
چون این کتاب به مخاطب نمیگوید فقط بیشتر بداند.
به او یادآوری میکند:
چگونه ببیند.
و شاید برای انسانی که قرار است عمیقتر زندگی کند، این از هزاران صفحه اطلاعات مهمتر باشد