کتاب جهاد با نفس | شیخ حرّ عاملی رحمهالله
جهاد با نفس؛ دشوارترین میدان، نزدیک‌ترین میدان
بزرگ‌ترین میدان جهاد، همیشه بیرون از انسان نیست.
گاهی دشوارترین دشمن، همان چیزی است که انسان هر روز با خودش حمل می‌کند.
جهاد با نفس اثر شیخ حرّ عاملی رحمهالله مجموعه‌ای از روایات اهل‌بیت علیهم‌السلام درباره یکی از بنیادی‌ترین مسائل تربیت اسلامی است: مبارزه انسان با نفس و تربیت خواسته‌های درونی.
کتاب، خواننده را با مجموعه‌ای از روایات درباره تهذیب نفس، تقوا، صبر، کنترل خواهش‌های نفسانی و مراقبت از رفتار و درون انسان روبه‌رو می‌کند.
اما ارزش آن فقط در تعداد روایت‌ها نیست.
ارزش اصلی در این پرسش است:
انسان چگونه باید با خودش رفتار کند تا بنده بهتری برای خدا باشد؟
دشمنی که بیرون از تو نیست
بسیاری از مبارزات انسان را می‌توان در بیرون جست‌وجو کرد.
اما اگر انسان درون خودش را نشناسد، حتی پس از غلبه بر دشمن بیرونی، ممکن است در برابر نفس خود شکست بخورد.
خشم.
شهوت.
حسد.
تکبر.
حب دنیا.
ریا.
علاقه به دیده شدن.
و میل به پیروی از چیزی که انسان می‌داند نباید از آن پیروی کند.
جهاد با نفس از همین نقطه آغاز می‌شود:
مبارزه با آن بخش از وجود انسان که او را از مسیر بندگی دور می‌کند.
جهاد با نفس یعنی چه؟
جهاد با نفس به معنای نابود کردن خواسته‌های طبیعی انسان نیست.
انسان باید بخورد، ازدواج کند، زندگی کند، کار کند، ثروت داشته باشد و از نعمت‌های خدا استفاده کند.
مسئله، بنده شدن انسان برای خواسته‌های خودش است.
نفس باید تربیت شود؛ نه اینکه انسان اسیر آن شود.
از همین‌جاست که مفهوم جهاد با نفس اهمیت پیدا می‌کند:
انسان باید بتواند «نه» بگوید؛ حتی وقتی هیچ‌کس جز خودش نمی‌فهمد که در حال مبارزه است.
کتابی برای خلوت انسان
یکی از ویژگی‌های آثار روایی اخلاقی این است که مخاطب را مجبور می‌کنند با خودش روبه‌رو شود.
وقتی روایت درباره صبر است، سؤال فقط این نیست که:
«صبر چیست؟»
سؤال سخت‌تر این است:
من چقدر صبورم؟
وقتی درباره تکبر می‌خوانیم:
کجا خودم را بالاتر از دیگران می‌بینم؟
وقتی درباره دنیا می‌خوانیم:
چه مقدار از زندگی من برای چیزی صرف می‌شود که قرار است از آن جدا شوم؟
و وقتی درباره مراقبت از نفس می‌خوانیم:
من اصلاً چقدر حواسم به خودم هست؟
این همان نقطه‌ای است که کتاب اخلاقی از «اطلاعات» تبدیل به آینه می‌شود.
میراث اهل‌بیت برای تربیت انسان
یکی از امتیازات این اثر، تکیه بر روایات اخلاقی اهل‌بیت علیهم‌السلام است.
در نگاه شیعه، اخلاق از اعتقاد و ولایت جدا نیست.
انسان مؤمن فقط کسی نیست که حقیقتی را بشناسد؛
باید آن حقیقت را در رفتار، تصمیم، زبان، نگاه و خواسته‌های خودش نیز نشان دهد.
به همین دلیل، جهاد با نفس را می‌توان بخشی از ادبیات روایی شیعه درباره ساختن انسان مؤمن دانست.
از دانستن تا ساختن
ممکن است انسان ده‌ها کتاب اخلاق بخواند و همچنان همان انسان قبلی باشد.
چون مشکل همیشه کمبود اطلاعات نیست.
گاهی انسان می‌داند که نباید عصبانی شود؛ اما عصبانی می‌شود.
می‌داند غیبت بد است؛ اما غیبت می‌کند.
می‌داند ریا خطرناک است؛ اما از دیده شدن لذت می‌برد.
می‌داند دنیا ماندنی نیست؛ اما تمام زندگی‌اش را برای آن می‌سازد.
پس مسئله فقط دانستن نیست.
مسئله، تمرین کردن است.
و «جهاد» دقیقاً همین‌جا معنا پیدا می‌کند.
حرّ عاملی؛ گردآورنده میراث حدیثی شیعه
شیخ محمد بن حسن حرّ عاملی رحمهالله از برجسته‌ترین محدثان شیعه در قرن یازدهم هجری است و نام او بیش از همه با اثر بزرگ وسائل الشیعة گره خورده است.
روش او در گردآوری روایات، بخشی مهم از میراث حدیثی شیعه را در اختیار نسل‌های بعد قرار داده است.
کتاب جهاد با نفس نیز در همین سنت حدیثی قرار می‌گیرد: جمع‌آوری و عرضه روایاتی که می‌توانند برای تربیت و تهذیب انسان مورد استفاده قرار گیرند.
جهاد واقعی از خودت شروع می‌شود
گاهی انسان تصور می‌کند برای تغییر زندگی باید اتفاق بزرگی رخ دهد.
یک تصمیم بزرگ.
یک سفر.
یک استاد.
یک کتاب.
اما بسیاری از تغییرهای واقعی، بسیار کوچک‌ترند.
کنترل یک خشم.
ترک یک گناه.
کم کردن یک دلبستگی.
بیدار شدن برای نماز.
نگه داشتن زبان.
گذشتن از یک لذت حرام.
انجام دادن کاری که هیچ‌کس قرار نیست بابتش تو را تحسین کند.
جهاد با نفس در همین لحظه‌های کوچک اتفاق می‌افتد.
نگاه مهموم به جهاد با نفس
در مهموم، کتابی مثل جهاد با نفس قرار نیست صرفاً یک عنوان اخلاقی در قفسه باشد.
این کتاب را می‌توان یک دعوت به مراقبت روزانه از خود دید.
همان‌طور که در المراقبات میرزا جواد ملکی تبریزی، انسان باید مراقب دل و اعمال خودش باشد، در اینجا نیز با مجموعه‌ای از سخنان اهل‌بیت علیهم‌السلام مواجهیم که انسان را به جنگ با ریشه‌های درونی غفلت دعوت می‌کنند.
مسئله این نیست که چقدر درباره نفس خوانده‌ای؛
مسئله این است که امروز در برابر نفس خودت چه کردی.
چرا جهاد با نفس بخوانیم؟
برای اینکه:
با روایات اهل‌بیت علیهم‌السلام درباره تهذیب نفس آشنا شویم؛
مفهوم جهاد با نفس را عمیق‌تر بفهمیم؛
درباره کنترل هواهای نفسانی و خواسته‌های درونی تأمل کنیم؛
اخلاق را از سطح دانستن به سطح تمرین نزدیک کنیم؛
برای خودسازی و مراقبت روزانه از نفس، منبعی روایی در اختیار داشته باشیم.
این کتاب برای چه کسی مناسب است؟
جهاد با نفس انتخاب مناسبی است برای:
کسانی که به خودسازی و تهذیب نفس علاقه دارند؛
علاقه‌مندان به احادیث اخلاقی اهل‌بیت علیهم‌السلام؛
کسانی که در مسیر سلوک و مراقبت اخلاقی هستند؛
طلاب و دانشجویان معارف اسلامی؛
کسانی که به دنبال متنی روایی برای مطالعه روزانه اخلاق هستند.