کتاب حلیة المتقین | علامه محمدباقر مجلسی
حلیة المتقین
تقوا فقط در محراب و سجاده ساخته نمیشود؛ در جزئیترین رفتارهای زندگی هم خودش را نشان میدهد.
«حلیة المتقین» اثر علامه محمدباقر مجلسی، از شناختهشدهترین کتابهای روایی شیعه در حوزه آداب و سبک زندگی مؤمنانه است.
کتاب مجموعهای از روایات اهلبیت علیهمالسلام را درباره رفتارهایی گرد آورده که شاید در نگاه اول ساده به نظر برسند؛ اما وقتی کنار هم قرار میگیرند، تصویری از یک زندگی مؤمنانه میسازند.
از پوشیدن لباس و خوردن و آشامیدن گرفته تا معاشرت، ازدواج، خانواده، عبادت، سفر، آداب اجتماعی و رفتار با دیگران.
حلیة المتقین درباره این است که ایمان، چگونه باید در زندگی دیده شود.
ایمان وقتی وارد زندگی میشود
گاهی دین را فقط در عبادتهای مستقیم جستوجو میکنیم.
نماز.
روزه.
دعا.
ذکر.
اما انسان مؤمن بیشترِ عمرش را در همین لحظههای به ظاهر معمولی میگذراند:
چگونه غذا میخورد؟
چگونه لباس میپوشد؟
چگونه با همسرش رفتار میکند؟
با دوستش چگونه سخن میگوید؟
با مهمان چه میکند؟
چگونه میخوابد؟
چگونه راه میرود؟
چگونه خشمگین میشود؟
و چگونه از دنیا استفاده میکند؟
حلیة المتقین دقیقاً به همین قلمرو وارد میشود.
قلمروِ زندگی روزمره.
تقوا؛ یک سبک زندگی
نام کتاب خودش معنا دارد:
حلیة المتقین؛ زیور پرهیزگاران.
اما تقوا در اینجا صرفاً یک مفهوم ذهنی نیست.
قرار است در رفتار ظاهر شود.
در آداب.
در انتخابها.
در معاشرت.
در خانواده.
در رابطه با نعمتها.
و حتی در چیزهایی که شاید هیچوقت تصور نمیکردیم بتوان آنها را بخشی از دینداری دانست.
این نگاه، حلیة المتقین را از یک مجموعه حدیث صرف فراتر میبرد.
کتاب میخواهد نشان دهد مؤمن بودن، چگونه باید در جزئیات زندگی دیده شود.
کتابی درباره «چگونه زندگی کردن»
بسیاری از کتابهای دینی به ما میگویند:
چه چیزی حق است؟
چه چیزی باطل است؟
چه چیزی واجب است؟
چه چیزی حرام است؟
اما سؤال دیگری هم وجود دارد:
اگر بخواهم بر اساس ایمان زندگی کنم، دقیقاً چگونه باید زندگی کنم؟
حلیة المتقین به این سؤال نزدیک میشود.
به همین دلیل، موضوعات آن به زندگی واقعی انسان نزدیکاند.
کتاب فقط برای زمانی نیست که در حال مطالعه دین هستیم.
برای زمانی است که کتاب را میبندیم و وارد زندگی میشویم.
از سفره تا خانواده
یکی از ویژگیهای مهم کتاب، گستردگی موضوعات آن است.
در آن میتوان درباره آداب مختلف زندگی و معاشرت با روایات اهلبیت علیهمالسلام مواجه شد.
همین گستردگی باعث میشود حلیة المتقین را بتوان نوعی دایرةالمعارف اخلاق و آداب زندگی مؤمنانه دانست.
نه به معنای یک کتاب فقهی تخصصی؛
بلکه به معنای مجموعهای که تلاش میکند بسیاری از رفتارهای روزمره انسان را در پرتو سخنان معصومان علیهمالسلام ببیند.
خانواده؛ جایی که اخلاق واقعی امتحان میشود
یکی از مهمترین عرصههای ایمان، جایی است که دیگران کمتر ما را میبینند:
خانه.
ممکن است انسان بیرون از خانه بسیار مؤدب و آرام باشد.
اما ایمان واقعی، در نوع رفتار با نزدیکترین آدمها نیز خودش را نشان میدهد.
حلیة المتقین با پرداختن به آداب خانواده و روابط میان انسانها، این حقیقت را یادآوری میکند که اخلاق اسلامی قرار نیست فقط در جامعه نمایش داده شود.
اخلاق باید از نزدیکترین رابطههای ما آغاز شود.
کوچکترین رفتارها هم مهماند
یکی از جذابیتهای حلیة المتقین برای خواننده امروز همین است.
کتاب به ما یادآوری میکند که زندگی از تصمیمهای بزرگ ساخته نشده است.
از هزاران رفتار کوچک ساخته شده.
یک سلام.
یک نوع نشستن.
یک شیوه سخن گفتن.
نحوه غذا خوردن.
رفتار با مهمان.
رفتار با خانواده.
انتخاب لباس.
نحوه استفاده از نعمت.
و حتی چگونگی استراحت.
اگر دین فقط در لحظههای بزرگ زندگی حضور داشته باشد، بخش عظیمی از زندگی ما از آن جدا میشود.
حلیة المتقین تلاش میکند این فاصله را از میان بردارد.
روایت، وقتی به رفتار تبدیل میشود
ممکن است یک روایت را بخوانیم و بگوییم:
«چه روایت زیبایی.»
اما سؤال مهمتر این است:
حالا چه؟
اگر روایت درباره صبر است، صبر من کجاست؟
اگر درباره سخن گفتن است، زبان من چگونه است؟
اگر درباره خانواده است، رفتار من با خانواده چگونه است؟
اگر درباره دنیا است، نسبت من با دنیا چیست؟
ارزش چنین کتابی دقیقاً در همین مرحله آشکار میشود:
وقتی روایت از صفحه بیرون میآید و وارد رفتار میشود.
حلیة المتقین و جهان فکری مهموم
اگر قرار باشد مهموم مخاطبش را فقط به خرید و خواندن کتاب دعوت کند، حلیة المتقین یکی از صدها عنوان کتاب دینی خواهد بود.
اما اگر هدف، تغییر نگاه باشد، این کتاب جایگاه متفاوتی پیدا میکند.
چون میتوان از مخاطب پرسید:
آیا ایمان تو در جزئیات زندگیات دیده میشود؟
ممکن است کسی درباره سبک زندگی اسلامی کتابهای زیادی خوانده باشد.
اما حلیة المتقین سؤال را شخصیتر میکند:
خودت چطور زندگی میکنی؟
کتابی برای خواندن یکباره نیست
حلیة المتقین از آن کتابهایی نیست که الزاماً باید از صفحه اول تا آخر خوانده شود.
میتوان یک موضوع را انتخاب کرد.
مثلاً:
خانواده.
معاشرت.
غذا.
لباس.
خواب.
سفر.
عبادت.
و همان بخش را خواند.
بعد مدتی به سراغ موضوع دیگری رفت.
حتی میتوان آن را به یک مطالعه روزانه تبدیل کرد:
یک روایت.
یک آداب.
یک تصمیم کوچک برای عمل.
و همینجا است که مطالعه از مصرف اطلاعات فاصله میگیرد.
هر روز اندکی خواندن؛ هر روز اندکی بهتر زندگی کردن.
برای انسان عمیق
مخاطب عمیق الزاماً کسی نیست که کتابهای سختتر میخواند.
گاهی انسان عمیق کسی است که میپرسد:
«چیزی که میدانم، چقدر در زندگی من حضور دارد؟»
حلیة المتقین دقیقاً همین فاصله میان دانستن و زیستن را هدف میگیرد.
ممکن است بدانی چگونه باید مؤمن بود.
اما آیا میدانی چگونه باید مؤمنانه زندگی کرد؟
این دو یکی نیستند.
میراث علامه مجلسی
علامه محمدباقر مجلسی از برجستهترین عالمان و محدثان دوره صفوی و صاحب آثار مهم حدیثی شیعه است.
در میان آثار او، حلیة المتقین جایگاهی متفاوت دارد؛ زیرا به جای تمرکز صرف بر مباحث تخصصی حدیثی، مجموعهای گسترده از روایات را برای ارتباط دادن معارف اهلبیت علیهمالسلام با زندگی روزمره مخاطب فراهم میکند.
به همین دلیل، این اثر قرنهاست میان خانوادههای شیعی خوانده میشود.
چرا حلیة المتقین؟
چون شاید گاهی به جای اینکه دنبال کتاب جدید باشیم، باید دنبال نگاه جدید به زندگی باشیم.
حلیة المتقین از تو نمیخواهد فقط اطلاعات بیشتری داشته باشی.
میپرسد:
چگونه غذا میخوری؟
چگونه سخن میگویی؟
چگونه محبت میکنی؟
چگونه خشمگین میشوی؟
چگونه با خانواده رفتار میکنی؟
چگونه از نعمتهای خدا استفاده میکنی؟
و شاید در نهایت، سؤال اصلی این باشد:
اگر کسی فقط زندگی روزمره مرا ببیند، آیا میتواند بفهمد که من یک مؤمنم؟
این همان جایی است که «حلیة المتقین» از یک کتاب حدیث، به آینهای برای زندگی تبدیل میشود.
برای چه کسی مناسب است؟
این کتاب انتخاب مناسبی است برای:
کسی که به روایات اهلبیت علیهمالسلام علاقه دارد؛
کسانی که به دنبال آداب و سبک زندگی اسلامی هستند؛
خانوادههایی که میخواهند رفتارهای روزمره خود را با معارف اهلبیت علیهمالسلام مقایسه کنند؛
علاقهمندان به آثار علامه مجلسی؛
کسانی که میخواهند مطالعه حدیث را از فضای صرفاً نظری به زندگی روزمره بیاورند؛
و هر کسی که میخواهد ایمانش فقط در ذهنش نباشد؛ در سبک زندگیاش دیده شود.
یک نگاه مهموم به حلیة المتقین
تقوا اگر فقط در سجاده بماند، هنوز تمام نشده است.
تقوا باید سر سفره بیاید.
وارد خانه شود.
در گفتوگو دیده شود.
در معامله خودش را نشان دهد.
در محبت، در خشم، در پوشش، در معاشرت و در خلوت انسان حضور داشته باشد.
حلیة المتقین را میتوان تلاشی برای همین کار دانست:
بردن دین از مفاهیم بزرگ به رفتارهای کوچک.
و شاید انسان مؤمن دقیقاً در همین رفتارهای کوچک ساخته میشود.