کتاب المراقبات | میرزا جواد آقا ملکی تبریزی
المراقبات؛ سال را زندگی کن، نه فقط ورق بزن
زمان برای همه میگذرد؛
اما همه از زمان عبور نمیکنند.
برای بعضی، محرم فقط یک ماه است؛
برای بعضی، آغاز مراقبت.
رمضان برای بعضی یک ماه روزه است؛
برای بعضی، فرصتی برای بازسازی دل.
غدیر برای بعضی یک مناسبت تاریخی است؛
برای بعضی، روزی برای فهم دوباره ولایت.
المراقبات اثر میرزا جواد آقا ملکی تبریزی رحمهالله دقیقاً از همین نگاه آغاز میشود:
اینکه مؤمن چگونه میتواند روزها و ماههای سال را به فرصتی برای عبادت آگاهانه، اصلاح نفس و حرکت به سوی خدا تبدیل کند.
این اثر که با عنوان «المراقبات یا اعمال السنة» نیز شناخته میشود، مجموعهای از مراقبتهای معنوی، اعمال، ادعیه و نکات اخلاقی و عرفانی مربوط به ماهها و مناسبتهای سال است.
عبادت فقط انجام دادن نیست
ممکن است دو نفر یک عمل عبادی واحد را انجام دهند؛
اما آن دو عبادت، در حقیقت یکسان نباشند.
یکی نماز میخواند و دیگری در نماز حضور پیدا میکند.
یکی دعا میکند و دیگری با تمام وجودش با خدا سخن میگوید.
یکی روزه میگیرد و دیگری در کنار گرسنگی، نفس خود را نیز تربیت میکند.
المراقبات به همین فاصله توجه دارد:
فاصله میان انجام عبادت و فهم عبادت.
در این کتاب، اعمال عبادی در کنار توجه به نیت، قلب، اخلاص، حضور و مراقبت از نفس مطرح میشوند.
سال، مدرسهای برای سلوک
میرزا جواد ملکی تبریزی سال را یک تقویم خشک نمیبیند.
هر ماه، حال و هوای خودش را دارد.
محرم، با یاد سیدالشهدا علیهالسلام و مصائب او.
صفر، با اربعین.
ربیعالاول، با ولادت پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله.
رجب، با فرصت مناجات و عبادت.
شعبان، با مناجات شعبانیه و انتظار.
رمضان، با روزه، قرآن و شبهای قدر.
ذیالحجه، با عرفه، غدیر و مناسک حج.
در فهرست کتاب، برای این ماهها فصلهای مستقلی آمده و نویسنده در هرکدام، علاوه بر اعمال، به معانی و مراقبتهای باطنی آنها نیز پرداخته است.
مراقبت؛ یعنی حواست به دلت باشد
عنوان کتاب، خودش کلید فهم آن است.
مراقبت یعنی انسان در طول روز از خودش غافل نباشد.
بداند چه نیتی دارد.
چه چیزی دلش را مشغول کرده.
چه چیزی او را از خدا دور میکند.
کجا گرفتار ریا میشود.
کجا عبادت را فقط به صورت عادت انجام میدهد.
و کجا میتواند یک عمل معمولی را به وسیلهای برای قرب تبدیل کند.
در بخشهای مختلف کتاب، موضوعاتی مانند اصلاح قلب، اخلاص، محاسبه نفس، حضور قلب و توجه به باطن عبادات بهصورت جدی دنبال شدهاند.
از محرم تا رمضان؛ مناسبتهایی که باید در جان اتفاق بیفتند
المراقبات فقط فهرستی از اعمال مستحبی نیست.
برای مثال، در بخش محرم، بحث از یاد مصائب امام حسین علیهالسلام و تعظیم شعائر مطرح میشود.
در رمضان، نویسنده به حقیقت روزه، قرآن، دعا، شب قدر، حضور قلب و حالت انسان در برابر خدا میپردازد.
در ذیالحجه نیز از عرفه، غدیر، ولایت، مباهله و ارتباط این مناسبتها با سیر معنوی انسان سخن گفته میشود.
یعنی مناسبتها قرار نیست فقط در تقویم اتفاق بیفتند؛ باید در انسان اتفاق بیفتند.
عبادت؛ ظاهر و باطن
یکی از مهمترین مضامین کتاب، توجه به باطن عبادت است.
در پایان اثر نیز مباحثی درباره توجه به معانی عبادت، اهمیت اخلاص و نسبت صورت و حقیقت عبادات مطرح شده است.
این نگاه، یک پرسش مهم پیش روی خواننده میگذارد:
اگر عمل من درست است، آیا دل من هم در آن حضور دارد؟
و شاید همین پرسش، یکی از مهمترین پرسشهای مسیر بندگی باشد.
رمضان؛ فقط گرسنگی نیست
بخش رمضان کتاب از مفصلترین بخشهای المراقبات است.
در آن از فضیلت گرسنگی، حالات روزهداران، رحمت الهی، حقیقت قرآن و تدبر در آیات، دعا، حضور قلب، شب قدر و محاسبه اعمال ماه سخن گفته میشود.
این نگاه، روزه را از یک «ترک خوردن و آشامیدن» فراتر میبرد.
روزه قرار است انسان را تغییر دهد.
غدیر؛ از واقعه تا ولایت
در بخش ذیالحجه، نویسنده به روز غدیر و معنای ولایت میپردازد و درباره حقیقت ولایت و فضیلت این روز سخن میگوید. همچنین مباحثی درباره مباهله و آیه «هل أتی» و فضائل اهلبیت علیهمالسلام در همین بخش آمده است.
این نگاه به غدیر، صرفاً نگاه تاریخی نیست.
غدیر یک واقعه است؛
اما ولایت یک نسبت است.
نسبتی که باید در زندگی انسان معنا پیدا کند.
میرزا جواد ملکی تبریزی؛ عبادت با نگاه عارف
میرزا جواد آقا ملکی تبریزی از عالمان، فقیهان و استادان اخلاق و عرفان شیعه در دوره معاصر بود و آثار او در حوزه اخلاق و سلوک مورد توجه قرار گرفته است. المراقبات از مهمترین آثار اوست و با نام دیگر اعمال السنة نیز شناخته میشود.
در این اثر، دانش عبادی از اخلاق جدا نیست.
دعا از معرفت جدا نیست.
و عمل ظاهری از اصلاح باطن جدا نیست.
نگاه مهموم به المراقبات
اگر بخواهیم یک جمله برای جایگاه این کتاب در جهان مهموم انتخاب کنیم، شاید این باشد:
مهموم نمیخواهد فقط تقویم عبادت داشته باشی؛ میخواهد خودت را در عبادت پیدا کنی.
المراقبات کتابی برای زیاد کردن فهرست اعمال نیست.
کتابی است برای عمیقتر کردن نسبت انسان با همان اعمالی که شاید هر سال انجام میدهد.
محرم را دوباره ببین.
رمضان را دوباره بفهم.
دعا را دوباره بخوان.
نماز را دوباره تجربه کن.
و از خودت بپرس:
«من در این عبادت کجا هستم؟»
چرا المراقبات بخوانیم؟
برای اینکه:
اعمال و مناسبتهای عبادی سال را با نگاه اخلاقی و عرفانی دنبال کنیم؛
با مفهوم مراقبت از نفس و قلب بیشتر آشنا شویم؛
به نیت و حضور قلب در عبادات توجه بیشتری پیدا کنیم؛
مناسبتهای مذهبی را از سطح تقویم به سطح تربیت برسانیم؛
در کنار عمل، به معنای باطنی آن نیز توجه کنیم.
برای چه کسی مناسب است؟
المراقبات مناسب کسی است که:
میخواهد عبادتش از عادت فاصله بگیرد؛
به اخلاق، عرفان و سلوک شیعی علاقه دارد؛
میخواهد برای ماههای سال برنامه معنوی داشته باشد؛
به ادعیه و اعمال اهلبیت علیهمالسلام علاقهمند است؛
دنبال کتابی برای مراقبه، محاسبه نفس و اصلاح درونی است.