کتاب عالم ذر | محمدرضا اکبری
عالم ذر
پیش از آنکه اینجا باشیم، کجا بودیم؟
پرسشی است که شاید در نگاه اول عجیب به نظر برسد؛ اما اگر کمی بیشتر به آن فکر کنیم، به یکی از اسرارآمیزترین پرسشهای معارف اسلامی میرسیم:
آیا زندگی انسان با تولد در این دنیا آغاز شده است؟
در قرآن کریم و روایات اهلبیت علیهم السلام، از عالمی سخن گفته شده که در ادبیات دینی از آن با عنوان «عالم ذر» یاد میشود؛ عالمی که با مسئله پیمان الهی، شناخت پروردگار و سرنوشت انسان ارتباط پیدا میکند.
کتاب «عالم ذر» اثر محمدرضا اکبری تلاش میکند این مسئله را نه در قالب چند روایت پراکنده، بلکه بهصورت یک بحث پیوسته، مستند و تحلیلی بررسی کند. نویسنده در این اثر به آیات قرآن و روایات معصومین علیهم السلام تکیه کرده و ابعاد مختلف مسئله عالم ذر را از آغاز تا فرجام دنبال میکند.
پرسشی درباره پیش از تولد
ما معمولاً زندگی انسان را از تولد آغاز میکنیم.
روز تولد.
کودکی.
جوانی.
پیری.
مرگ.
اما اگر این تصویر کامل نباشد چه؟
اگر انسان پیش از ورود به این دنیا، مرحلهای از حیات را تجربه کرده باشد؟
اگر میان انسان و پروردگارش پیمانی وجود داشته باشد که ریشه آن به پیش از زندگی دنیوی بازگردد؟
مسئله عالم ذر دقیقاً در همین نقطه آغاز میشود.
و شاید جذابیت اصلی آن نیز همین باشد:
تلاش برای فهمیدن بخشی از وجود انسان که پیش از حافظه دنیایی ما قرار گرفته است.
عالم ذر؛ یک روایت کوتاه نیست
یکی از مشکلاتی که درباره عالم ذر وجود دارد، پراکندگی مطالب مربوط به آن است.
روایتی در یک منبع، آیهای در قرآن، دیدگاهی تفسیری و پرسشی فلسفی؛ و گاهی همه اینها بدون اینکه ارتباطشان با یکدیگر روشن شود.
کتاب حاضر تلاش میکند این قطعات را در کنار یکدیگر قرار دهد.
به همین دلیل، نویسنده کتاب را در هفت فصل تنظیم کرده است:
ماجرای عالم ذر
عالم ذر از نگاه قرآن
ویژگیهای عالم ذر
پاسخ به سؤالها و اشکالها
بازگشت از انتخابهای عالم ذر
فلسفه و فواید عالم ذر
اسناد روایات عالم ذر
این ساختار کمک میکند مخاطب از اصل مسئله شروع کند، وارد مباحث قرآنی و روایی شود، با پرسشها و اشکالات روبهرو شود و در نهایت به فلسفه و اسناد روایات برسد.
«ألستُ بربّکم؟» چه معنایی دارد؟
یکی از شناختهشدهترین پیوندهای قرآنی با بحث عالم ذر، آیه ۱۷۲ سوره اعراف است؛ آیهای که از گرفتن میثاق از فرزندان آدم و پرسش از آنان درباره پروردگارشان سخن میگوید.
اما اینجا دقیقاً همان جایی است که پرسشهای جدی آغاز میشوند:
این پیمان چگونه بوده است؟
مخاطبان آن چه کسانی بودهاند؟
آیا انسان آن عالم را به یاد دارد؟
اگر چنین پیمانی وجود داشته، چرا اکنون آن را به خاطر نمیآوریم؟
و نسبت آن با زندگی فعلی ما چیست؟
کتاب تلاش میکند به چنین پرسشهایی وارد شود و آنها را با تکیه بر منابع قرآنی و روایی بررسی کند.
اگر آن عالم را به یاد نمیآوریم، چه؟
شاید یکی از جذابترین پرسشهای این بحث همین باشد.
ما بسیاری از سالهای نخست زندگی خود را نیز به یاد نمیآوریم؛ اما فراموشی، لزوماً به معنای نبودن یک مرحله از زندگی نیست.
کتاب در بررسی مسئله عالم ذر، به مسئله زمان و کیفیت حیات در آن عالم نیز میپردازد و تلاش میکند تصور ساده و دنیایی ما از «زمان» را در مواجهه با عالمی متفاوت به چالش بکشد.
این همان جایی است که مطالعه کتاب میتواند از یک بحث صرفاً نقلی فراتر برود و مخاطب را به فکر کردن درباره مفهوم حیات، زمان، اختیار و شناخت وادار کند.
آیا انتخابهای عالم ذر برگشتپذیرند؟
یکی از مباحث خاص کتاب، بررسی مسئله بازگشت از انتخابهای عالم ذر است.
اگر در آن عالم پیمانی گرفته شده باشد، نسبت آن انتخاب با زندگی امروز انسان چیست؟
آیا انسان میتواند از آن انتخاب فاصله بگیرد؟
آیا آن پیمان، سرنوشت قطعی انسان را تعیین میکند؟
و اساساً نسبت میان آن عالم و اختیار انسان در دنیا چگونه قابل فهم است؟
کتاب این موضوع را بهصورت مستقل بررسی میکند.
یک بحث روایی، اما نه بدون پرسش
کتاب عالم ذر صرفاً مجموعهای از روایتها نیست.
یکی از ویژگیهای آن این است که در کنار نقل روایات، اشکالات و پرسشهای مطرحشده درباره عالم ذر نیز مورد بررسی قرار میگیرد.
حتی در معرفی رسمی کتاب، بخشی از بحث به اشکالی از سوی علامه طباطبایی در تفسیر المیزان درباره چگونگی تصور عقل و شرایط عالم ذر اختصاص داده شده است.
این نکته برای مخاطب مهموم مهم است.
چون قرار نیست هر مسئله دینی را فقط با یک پاسخ آماده ببینیم.
گاهی ارزش کتاب در پرسشهایی است که جرئت میکند مطرح کند.
عالم ذر چه نسبتی با زندگی امروز ما دارد؟
شاید مهمترین سؤال همین باشد.
اگر عالم ذر فقط حادثهای در گذشته باشد، دانستن آن چه تأثیری بر زندگی امروز ما دارد؟
کتاب در فصل ششم به فلسفه و فواید عالم ذر میپردازد و تلاش میکند نسبت این مسئله را با زندگی و شناخت انسان روشن کند.
اینجا بحث از یک «عالم ناشناخته» به یک سؤال درباره خود ما تبدیل میشود.
ما چه نسبتی با خدا داریم؟
چرا انسان در درون خود میل به شناخت پروردگار دارد؟
مسئولیت و اختیار ما از کجا میآید؟
و آیا ممکن است بخشی از حقیقتی که امروز در جستوجوی آن هستیم، ریشهای قدیمیتر از همین زندگی داشته باشد؟
هفت فصل برای یک عالم اسرارآمیز
ساختار کتاب را میتوان مانند سفری از پرسش به بررسی و از بررسی به فهم دید.
از ماجرای عالم ذر آغاز میکنیم.
به قرآن میرسیم.
ویژگیهای آن عالم را بررسی میکنیم.
با اشکالات روبهرو میشویم.
مسئله انتخاب و بازگشت را میبینیم.
فلسفه و فواید آن را بررسی میکنیم.
و در پایان به اسناد روایات عالم ذر میرسیم.
یعنی کتاب نمیخواهد فقط بگوید:
«عالم ذر وجود دارد.»
بلکه میخواهد بپرسد:
چیست؟
چگونه بوده است؟
چه ویژگیهایی داشته؟
چه اشکالاتی درباره آن مطرح شده؟
و چه نسبتی با زندگی ما دارد؟
برای چه کسی مناسب است؟
این کتاب برای کسی مناسب است که به دنبال مطالعه جدیتر درباره:
عالم ذر و آیه میثاق؛
قرآن و روایات مرتبط با عالم ذر؛
حیات انسان پیش از دنیا؛
فلسفه و حکمت عالم ذر؛
شبهات و پرسشهای مربوط به عالم ذر؛
رابطه عالم ذر با اختیار و سرنوشت انسان؛
و معارف کمترشناختهشده شیعه
است.
صفحه رسمی کتاب نیز مخاطبان آن را علاقهمندان به معارف اسلامی و فلسفه دینی و کسانی معرفی میکند که درباره خلقت انسان، حیات پیش از دنیا و حکمت الهی پرسش دارند.
چرا «عالم ذر»؟
شاید بعضی کتابها را بخوانیم تا چیزی را بدانیم.
اما بعضی کتابها سؤالهایی را در ذهنمان ایجاد میکنند که بعد از تمام شدن کتاب، تازه آغاز میشوند.
عالم ذر از جنس همین کتابهاست.
کتابی درباره جهانی که نمیبینیم؛
اما درباره انسانی است که خودمان هستیم.
کتابی درباره پیش از تولد؛
اما پرسش اصلیاش درباره امروز ماست.
و شاید همین، راز جذابیت این بحث باشد:
برای شناختن انسان، گاهی باید کمی عقبتر از تولدش برویم.