کتاب مشارق الأنوار | حافظ رجب بُرسی رحمهالله
مشارق الأنوار؛ در جست‌وجوی حقیقت ولایت
بعضی کتاب‌ها درباره فضائل علی علیه‌السلام سخن می‌گویند؛
اما بعضی می‌کوشند پرده‌ای عمیق‌تر از معنای ولایت را کنار بزنند.
مشارق الأنوار از آثار شناخته‌شده حافظ رجب بُرسی، عالم شیعی قرن نهم هجری، است؛ اثری که محور آن، سخن از مقامات، فضائل و حقایق مرتبط با امیرالمؤمنین علیه‌السلام و اهل‌بیت علیهم‌السلام است. کتاب با رویکردی عرفانی و باطنی، به موضوعاتی درباره ولایت و مقام اهل‌بیت می‌پردازد.
این کتاب برای خواننده‌ای نوشته نشده که فقط می‌خواهد چند فضیلت تاریخی را مرور کند.
با متنی مواجهیم که می‌خواهد درباره جایگاه ولایت در نظام معرفتی شیعه سخن بگوید.
علی علیه‌السلام؛ از تاریخ تا حقیقت
در بسیاری از کتاب‌ها، امیرالمؤمنین علیه‌السلام را در قامت یک شخصیت تاریخی می‌بینیم:
خلیفه‌ای عادل.
مجاهدی بی‌نظیر.
عالمی بزرگ.
و نزدیک‌ترین انسان به رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله.
اما در ادبیات عرفانی و باطنی شیعه، پرسش دیگری مطرح می‌شود:
حقیقت این ولایت چیست؟
مشارق الأنوار در همین فضای معرفتی حرکت می‌کند.
در این اثر، فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام صرفاً مجموعه‌ای از مناقب نیستند؛ بلکه در پیوند با مفاهیمی مانند ولایت، معرفت، توحید و اسرار اهل‌بیت علیهم‌السلام مطرح می‌شوند.
کتابی درباره «مقام» علی علیه‌السلام
مشارق الأنوار را می‌توان تلاشی برای سخن گفتن از چیزی دانست که نویسنده آن را فراتر از توصیف‌های معمول درباره شخصیت امیرالمؤمنین علیه‌السلام می‌بیند.
عنوان کامل اثر نیز بر همین جهت دلالت دارد:
مشارق أنوار اليقين في حقائق أسرار أمير المؤمنين
یعنی سخن از «انوار یقین» و «حقایق اسرار» امیرالمؤمنین علیه‌السلام.
همین عنوان نشان می‌دهد که با یک کتاب تاریخی معمول درباره زندگی امام علی علیه‌السلام مواجه نیستیم.
ولایت؛ فقط یک اعتقاد نیست
اگر ولایت را فقط به عنوان یک گزاره اعتقادی ببینیم، بخشی از معنای آن را از دست داده‌ایم.
در نگاه نویسنده، سخن از ولایت با معرفت پیوند می‌خورد.
یعنی مسئله فقط این نیست که بدانیم علی علیه‌السلام امام است؛
بلکه باید پرسید:
امام را چگونه باید شناخت؟
ولایت چه نسبتی با توحید دارد؟
چرا شناخت مقام اهل‌بیت علیهم‌السلام در معارف شیعی چنین جایگاهی دارد؟
مشارق الأنوار خواننده را به فضای همین پرسش‌ها وارد می‌کند.
حافظ رجب بُرسی؛ نویسنده‌ای با زبان عرفانی و رمزی
حافظ رجب بُرسی از عالمان و نویسندگان شیعه در قرن نهم هجری است که آثارش رنگی پررنگ از ادبیات عرفانی و باطنی دارد. منابع کتابشناختی، مشارق الأنوار او را از آثار مهم وی معرفی کرده‌اند.
زبان بُرسی، زبان یک متن ساده تاریخی نیست.
در آثار او با تعابیر رمزی، تأویل‌ها و بیان‌هایی درباره مقامات اهل‌بیت علیهم‌السلام روبه‌رو می‌شویم.
به همین دلیل، خواندن مشارق الأنوار بدون توجه به سبک فکری و زبان خاص مؤلف ممکن است باعث برداشت‌های نادرست از متن شود.
کتابی که باید با تأمل خواند
مشارق الأنوار از آن دسته کتاب‌هایی نیست که بتوان آن را سریع خواند و کنار گذاشت.
بخشی از ارزش مطالعه آن در این است که خواننده را مجبور می‌کند درباره مفاهیمی مانند:
ولایت
معرفت
توحید
مقام امام
فضائل اهل‌بیت
و رابطه ظاهر و باطن معارف دینی
تأمل کند.
این کتاب بیشتر از آنکه کتابی برای «اطلاعات بیشتر» باشد، کتابی برای ورود به یک ادبیات خاص از معرفت اهل‌بیت علیهم‌السلام است.
یک نکته مهم درباره اعتبار مطالب کتاب
برای معرفی حرفه‌ای این اثر، نمی‌توان از نقدهای تاریخی و حدیثی آن چشم پوشید.
درباره مشارق الأنوار در میان عالمان شیعه بحث‌های جدی درباره برخی مطالب کتاب، به‌خصوص گزارش‌های غلوآمیز و روایات یا تعابیر نامتعارف، مطرح شده است. برخی عالمان مانند شیخ حر عاملی، علامه مجلسی و سید محسن امین به وجود مطالب افراطی یا غلوآمیز در آن توجه داده‌اند. در عین حال، درباره شخصیت خود حافظ رجب بُرسی نیز دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.
بنابراین بهتر است کتاب را به‌عنوان اثری در ادبیات عرفانی و ولایی شیعه مطالعه کرد و درباره تک‌تک روایات و ادعاهای آن، بررسی سندی و محتوایی مستقل داشت.
این نکته برای مخاطب جدی مهموم، نه یک نقطه ضعف؛ بلکه بخشی از مطالعه مسئولانه میراث شیعه است.
چرا خواندن مشارق الأنوار می‌تواند مهم باشد؟
چون تاریخ تشیع فقط مجموعه‌ای از کتاب‌های فقهی و تاریخی نیست.
در کنار آنها، آثاری شکل گرفته‌اند که تلاش کرده‌اند درباره باطن ولایت و مقام اهل‌بیت علیهم‌السلام سخن بگویند.
مشارق الأنوار یکی از همین آثار است.
حتی اگر خواننده با تمام مبانی یا برخی گزارش‌های آن موافق نباشد، آشنایی با آن برای شناخت بخشی از تاریخ اندیشه ولایی و عرفانی شیعه اهمیت دارد.
نگاه مهموم به مشارق الأنوار
در مهموم، قرار نیست هر کتابی را فقط به این دلیل که درباره اهل‌بیت علیهم‌السلام نوشته شده، بدون توضیح و زمینه‌سازی عرضه کنیم.
مشارق الأنوار کتابی است که باید با آن گفت‌وگو کرد.
باید پرسید.
باید سنجید.
باید منابع را دید.
و در عین حال، باید فهمید که چرا چنین ادبیاتی در سنت معرفتی شیعه شکل گرفته است.
شاید مهم‌ترین سؤال کتاب برای مخاطب امروز این باشد:
اگر علی علیه‌السلام را فقط به عنوان یک شخصیت تاریخی بشناسیم، آیا هنوز چیزی از حقیقت ولایت را نشناخته‌ایم؟
چرا مشارق الأنوار بخوانیم؟
برای آشنایی با یکی از آثار مهم ادبیات عرفانی و ولایی شیعه
برای مطالعه دیدگاه حافظ رجب بُرسی درباره مقام و فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام
برای آشنایی با زبان رمزی و باطنی بخشی از میراث معرفتی شیعه
برای مطالعه تطبیقی آثار مربوط به ولایت و معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام
برای کسانی که پس از مطالعه آثار روایی و اعتقادی، به دنبال لایه‌های عمیق‌تر ادبیات ولایی هستند
این کتاب برای چه کسی مناسب است؟
مشارق الأنوار بیشتر مناسب مخاطبی است که:
به معارف عمیق اهل‌بیت علیهم‌السلام علاقه دارد؛
با ادبیات عرفانی و روایی شیعه آشنایی نسبی دارد؛
به مطالعه آثار کلاسیک شیعه علاقه‌مند است؛
می‌خواهد تاریخ اندیشه ولایی شیعه را بهتر بشناسد؛
اهل مطالعه انتقادی است و مطالب کتاب را بدون بررسی، قطعی تلقی نمی‌کند.